آکنه (جوش صورت): علت تا درمان
آکنه یا جوش صورت یکی از شایع‌ترین بیماری‌های التهابی پوست است که معمولاً در دوران نوجوانی آغاز می‌شود، اما می‌تواند تا بزرگسالی ادامه پیدا کند یا حتی برای نخستین بار در بزرگسالی ظاهر شود. این بیماری علاوه بر ایجاد ضایعات پوستی، در برخی افراد می‌تواند موجب ایجاد لک و اسکار دائمی و همچنین کاهش اعتمادبه‌نفس و افت کیفیت زندگی شود.
امروزه آکنه صرفاً یک مشکل ناشی از «چرب شدن پوست» یا «کثیف بودن پوست» محسوب نمی‌شود. شواهد علمی نشان می‌دهند که آکنه حاصل تعامل پیچیده میان افزایش تولید سبوم، اختلال در کراتین‌سازی فولیکول، تغییرات میکروبیوم پوست و التهاب است. بنابراین درمان مؤثر آن نیز باید بر اساس نوع و شدت بیماری و شرایط فرد انتخاب شود.
آکنه چیست؟
آکنه ولگاریس (Acne vulgaris) یک بیماری مزمن و التهابی واحد پیلوسباسه است؛ یعنی ساختاری از پوست که از فولیکول مو و غده سباسه تشکیل شده است.
این بیماری بیشتر در مناطقی دیده می‌شود که غدد سباسه فراوانی دارند، از جمله:
- صورت
- پیشانی و چانه
- قفسه سینه
- قسمت فوقانی پشت و شانه‌ها
آکنه می‌تواند با ضایعات مختلفی ظاهر شود؛ از کومدون‌های سرسیاه و سرسفید گرفته تا ضایعات التهابی مانند پاپول و پوستول و در موارد شدیدتر ندول و ضایعات کیستیک.
اگر التهاب شدید باشد یا ضایعات دستکاری شوند، احتمال ایجاد اسکار آکنه و تغییرات رنگدانه‌ای پس از التهاب افزایش می‌یابد.
آکنه چقدر شایع است؟
آکنه یکی از شایع‌ترین بیماری‌های پوستی در جهان است. برآوردهای علمی نشان می‌دهند که حدود ۸۵ % نوجوانان و جوانان در مقطعی از زندگی درجاتی از آکنه را تجربه می‌کنند. آکنه همچنین محدود به دوران نوجوانی نیست و در بزرگسالان، به‌ویژه زنان، نیز شایع است.
آکنه بزرگسالان ممکن است ادامه آکنه دوران نوجوانی باشد یا برای نخستین بار در بزرگسالی ایجاد شود. در زنان، عوامل هورمونی می‌توانند در ایجاد یا تشدید بیماری نقش داشته باشند؛ به‌ویژه زمانی که علائم دیگری مانند نامنظمی قاعدگی، افزایش موهای زائد یا سایر نشانه‌های افزایش آندروژن نیز وجود داشته باشد.
با این حال، وجود آکنه به‌تنهایی به معنای ابتلا به یک اختلال هورمونی نیست.
چه عواملی باعث ایجاد آکنه می‌شوند؟
آکنه یک بیماری چندعاملی است و چهار فرایند اصلی در ایجاد آن نقش دارند.
۱. افزایش تولید سبوم
غدد سباسه در پاسخ به هورمون‌های آندروژنی مانند تستوسترون فعال‌تر می‌شوند و مقدار بیشتری سبوم یا چربی پوست تولید می‌کنند.
افزایش فعالیت غدد سباسه یکی از عوامل مهم در ایجاد آکنه است. علاوه بر آندروژن‌ها، مسیرهای هورمونی و متابولیکی دیگری مانند IGF-1 )فاکتور رشد شبه‌انسولین-۱ (نیز می‌توانند بر فعالیت سبوسیت‌ها و تولید سبوم اثر بگذارند.
۲. اختلال در کراتین‌سازی و بسته شدن فولیکول
در پوست مستعد آکنه، سلول‌های کراتینوسیت در قسمت فوقانی فولیکول ممکن است به شکل غیرطبیعی تجمع پیدا کنند.
ترکیب این سلول‌ها با سبوم باعث تشکیل یک پلاگ فولیکولی می‌شود که به آن کومدون گفته می‌شود.
کومدون می‌تواند:
- بسته باشد و به شکل جوش سرسفید دیده شود؛
- یا باز باشد و به شکل جوش سرسیاه ظاهر شود.
تیره بودن جوش سرسیاه ناشی از تجمع آلودگی نیست؛ بلکه بیشتر به فرایند اکسیداسیون و تغییرات مواد موجود در کومدون مربوط است.
۳. تغییرات میکروبیوم و نقش Cutibacterium acnes
Cutibacterium acnes که در گذشته Propionibacterium acnes نامیده می‌شد، یکی از میکروارگانیسم‌های طبیعی پوست است.
بنابراین وجود این باکتری به‌تنهایی به معنای بیماری نیست. مطالعات جدید نشان می‌دهند که آکنه بیشتر با تغییر در تعادل میکروبیوم فولیکول و تعامل گونه‌ها و سویه‌های مختلف C. acnes با سیستم ایمنی ارتباط دارد تا صرفاً افزایش تعداد این باکتری.
- C. acnes می‌تواند از طریق تعامل با گیرنده‌های سیستم ایمنی و تولید یا تحریک مسیرهای التهابی، در ایجاد و تشدید التهاب آکنه نقش داشته باشد.
۴. التهاب
التهاب یکی از اجزای اساسی آکنه است و حتی در مراحل اولیه بیماری نیز می‌تواند وجود داشته باشد.
فعال شدن سیستم ایمنی در پاسخ به تغییرات موجود در فولیکول و میکروبیوم می‌تواند باعث افزایش میانجی‌های التهابی مختلف شود و به ایجاد ضایعاتی مانند پاپول، پوستول و ندول منجر شود.
در آکنه‌های شدید، التهاب می‌تواند به قسمت‌های عمیق‌تر فولیکول گسترش پیدا کند و در نهایت خطر ایجاد اسکار را افزایش دهد.
چه عواملی می‌توانند آکنه را تشدید کنند؟
عوامل مختلفی می‌توانند در افراد مستعد باعث شروع یا تشدید آکنه شوند.
-
تغییرات هورمونی
بلوغ، تغییرات چرخه قاعدگی و برخی شرایط هورمونی می‌توانند فعالیت غدد سباسه را افزایش دهند.
در زنان بزرگسال، اگر آکنه همراه با علائمی مانند بی‌نظمی قاعدگی یا افزایش موهای زائد باشد، پزشک ممکن است بررسی اختلالات هورمونی از جمله سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) را در نظر بگیرد.
-
عوامل ژنتیکی
سابقه خانوادگی می‌تواند احتمال ابتلا و همچنین شدت آکنه را تحت تأثیر قرار دهد.
-
استرس
استرس روانی ممکن است از طریق تأثیر بر محورهای هورمونی، عصبی و ایمنی، آکنه را در برخی افراد تشدید کند. البته استرس به‌تنهایی علت آکنه محسوب نمی‌شود.
-
رژیم غذایی
شواهد جدید نشان می‌دهند که رژیم غذایی ممکن است در برخی افراد بر آکنه اثر بگذارد.
رژیم‌های غذایی با شاخص یا بار گلیسمی بالا در برخی مطالعات با افزایش احتمال یا شدت آکنه همراه بوده‌اند. درباره مصرف لبنیات نیز ارتباط‌هایی گزارش شده است، اما شواهد کاملاً یکسان نیست و نمی‌توان گفت که مصرف لبنیات در همه افراد باعث ایجاد آکنه می‌شود.
بنابراین حذف گسترده گروه‌های غذایی بدون دلیل علمی یا نظر متخصص توصیه نمی‌شود.
-
اصطکاک و فشار
اصطکاک مداوم، فشار یا پوشاندن طولانی‌مدت پوست در برخی شرایط می‌تواند آکنه را تشدید کند. این وضعیت گاهی به عنوان Acne mechanica شناخته می‌شود.
-
دستکاری جوش‌ها
فشار دادن یا ترکاندن جوش‌ها می‌تواند التهاب و آسیب بافتی را افزایش دهد و احتمال ایجاد لک و اسکار دائمی را بیشتر کند.
انواع آکنه
آکنه را می‌توان بر اساس نوع ضایعات به دو گروه اصلی تقسیم کرد:
|
نوع |
ویژگی‌ها |
| آکنه غیرالتهابی | کومدون‌های بسته (جوش سرسفید) و کومدون‌های باز (جوش سرسیاه) |
| آکنه التهابی |
پاپول، پوستول، ندول و ضایعات کیستیک |
از نظر شدت نیز آکنه می‌تواند از موارد خفیف تا متوسط و شدید متغیر باشد. وجود ندول‌های عمقی، اسکار یا پاسخ ناکافی به درمان‌های معمول، اهمیت ارزیابی پزشکی را افزایش می‌دهد.
درمان آکنه
درمان آکنه یک نسخه ثابت برای همه افراد ندارد و باید بر اساس شدت و نوع آکنه، محل درگیری، احتمال ایجاد اسکار، سن، شرایط فردی و تأثیر بیماری بر کیفیت زندگی انتخاب شود.
اگرچه برخی محصولات بدون نسخه می‌توانند در موارد خفیف به کنترل آکنه کمک کنند، اما انتخاب درمان مناسب در آکنه‌های متوسط تا شدید، ضایعات دردناک یا عمقی و موارد مقاوم به درمان، بهتر است توسط پزشک یا متخصص پوست انجام شود.
بر اساس راهنماهای درمانی جدید، بسته به شرایط بیمار ممکن است از درمان‌های موضعی، خوراکی یا ترکیبی استفاده شود. پزشک با توجه به وضعیت پوست و شدت بیماری، مناسب‌ترین گزینه را انتخاب می‌کند.
-
درمان‌های موضعی
در موارد خفیف تا متوسط، برخی درمان‌های موضعی می‌توانند با هدف کاهش انسداد منافذ، کنترل التهاب، کاهش ضایعات و پیشگیری از ایجاد جوش‌های جدید مورد استفاده قرار گیرند.
گروه‌های مختلفی از ترکیبات موضعی برای این منظور وجود دارند؛ از جمله موادی که به تنظیم نوسازی سلول‌های پوست، کاهش التهاب یا کنترل میکروارگانیسم‌های مرتبط با آکنه کمک می‌کنند.
انتخاب ماده مؤثره و غلظت مناسب اهمیت زیادی دارد، زیرا برخی از این ترکیبات ممکن است باعث خشکی، قرمزی، سوزش یا تحریک پوست شوند و استفاده نادرست از آن‌ها می‌تواند وضعیت پوست را بدتر کند.
-
درمان‌های خوراکی
در آکنه‌های متوسط تا شدید، آکنه‌های گسترده یا مواردی که درمان موضعی به اندازه کافی مؤثر نبوده است، پزشک ممکن است درمان خوراکی را در نظر بگیرد.
این درمان‌ها بسته به شرایط فرد می‌توانند شامل داروهای ضدالتهاب، آنتی‌بیوتیک‌ها یا درمان‌های هورمونی باشند. انتخاب دارو، مقدار مصرف و مدت درمان به شرایط بیمار بستگی دارد و مصرف خودسرانه آن‌ها توصیه نمی‌شود.
به‌خصوص مصرف طولانی‌مدت یا نامناسب آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند احتمال ایجاد مقاومت میکروبی را افزایش دهد؛ بنابراین این داروها باید تنها در شرایط مناسب و طبق نظر پزشک مصرف شوند.
درمان آکنه شدید و مقاوم
در برخی افراد، به‌خصوص در مواردی که آکنه شدید، عمقی، ندولار یا مستعد ایجاد اسکار است، ممکن است درمان‌های تخصصی‌تر مورد نیاز باشد.
برخی از این درمان‌ها به دلیل احتمال بروز عوارض و نیاز به پایش پزشکی، صرفاً باید تحت نظر متخصص پوست انجام شوند. یکی از شناخته‌شده‌ترین درمان‌های سیستمیک در آکنه شدید، ایزوترتینوئین است که مصرف آن نیازمند ارزیابی دقیق شرایط بیمار و نظارت پزشکی است.
چرا نباید برای درمان آکنه خودسرانه دارو مصرف کرد؟
شدت ظاهری آکنه همیشه نشان‌دهنده بهترین روش درمان نیست. همچنین برخی ضایعات پوستی ممکن است شبیه آکنه باشند اما به درمان‌های متفاوتی نیاز داشته باشند.
مصرف خودسرانه داروهای ضدآکنه، به‌ویژه آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای سیستمیک، می‌تواند باعث بروز عوارض، تحریک پوست، درمان نامناسب یا ایجاد مقاومت آنتی‌بیوتیکی شود.
بنابراین اگر آکنه شدید است، ضایعات دردناک یا عمقی ایجاد شده‌اند، جای جوش باقی می‌ماند، بیماری با مراقبت‌های معمول کنترل نمی‌شود یا آکنه تأثیر قابل‌توجهی بر کیفیت زندگی فرد گذاشته است، مراجعه به متخصص پوست بهترین اقدام است.
چرا مقاومت آنتی‌بیوتیکی در آکنه مهم است؟
یکی از چالش‌های مهم درمان آکنه، افزایش مقاومت Cutibacterium acnes به برخی آنتی‌بیوتیک‌هاست.
مطالعات نشان داده‌اند که مقاومت به برخی آنتی‌بیوتیک‌ها، به‌خصوص ماکرولیدها مانند اریترومایسین، می‌تواند قابل‌توجه باشد.
به همین دلیل، درمان آکنه نباید صرفاً بر پایه استفاده مکرر از آنتی‌بیوتیک‌ها باشد.
اصول مهم عبارت‌اند از:
- استفاده از آنتی‌بیوتیک فقط در صورت وجود اندیکاسیون
- اجتناب از آنتی‌بیوتیک موضعی به‌صورت تک‌درمانی
- محدود کردن مدت مصرف آنتی‌بیوتیک‌های سیستمیک
- استفاده از درمان‌های موضعی مکمل مانند بنزوئیل پراکسید در رژیم‌های مناسب
هدف، حفظ اثربخشی آنتی‌بیوتیک‌ها و کاهش گسترش مقاومت میکروبی است.
مراقبت روزانه از پوست مستعد آکنه:
در کنار درمان پزشکی، مراقبت صحیح از پوست می‌تواند به کنترل بیماری و کاهش تحریک پوست کمک کند.
پوست بیش از حد شسته نشود:
شست‌وشوی شدید یا مکرر می‌تواند سد پوستی را مختل و تحریک و خشکی پوست را افزایش دهد. استفاده از یک شوینده ملایم و غیرتحریک‌کننده معمولاً انتخاب مناسب‌تری است.
جوش‌ها فشار داده نشوند:
دستکاری ضایعات می‌تواند التهاب، لک و احتمال اسکار را افزایش دهد.
محصولات مناسب و ایمن انتخاب گردد:
برای پوست مستعد آکنه بهتر است محصولات مراقبت از پوست و آرایشی تا حد امکان non-comedogenic یا غیرکومدون‌زا باشند.
مرطوب‌کننده استفاده گردد:
خشکی و تحریک پوست، به‌خصوص در اثر برخی درمان‌های ضدآکنه، می‌تواند مشکل‌ساز شود. استفاده از یک مرطوب‌کننده مناسب و غیرکومدون‌زا می‌تواند به حفظ سد پوستی کمک کند.
ضدآفتاب استفاده گردد:
التهاب ناشی از آکنه می‌تواند با ایجاد لک پس از التهاب همراه باشد. استفاده منظم از ضدآفتاب مناسب می‌تواند به کاهش آسیب ناشی از اشعه فرابنفش و تیره‌تر شدن لک‌ها کمک کند.
آیا آکنه فقط یک مشکل ظاهری است؟
خیر. آکنه می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر اعتمادبه‌نفس، روابط اجتماعی، تصویر ذهنی از بدن و کیفیت زندگی داشته باشد.
در برخی افراد، آکنه با افزایش علائم اضطراب و افسردگی نیز همراه است. به همین دلیل، شدت آکنه را نباید فقط بر اساس تعداد جوش‌ها ارزیابی کرد.
اگر آکنه باعث اجتناب از فعالیت‌های اجتماعی، کاهش اعتمادبه‌نفس یا ناراحتی روانی قابل‌توجه شده باشد، این موضوع باید در تصمیم‌گیری درمانی مورد توجه قرار گیرد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در موارد زیر بهتر است برای ارزیابی و درمان مناسب به متخصص پوست مراجعه شود:
- وجود ندول یا ضایعات عمیق و دردناک
- ایجاد اسکار یا فرورفتگی روی پوست
- آکنه متوسط تا شدید
- عدم پاسخ به محصولات بدون نسخه
- شروع ناگهانی و شدید آکنه در بزرگسالی
- آکنه همراه با علائم احتمالی اختلالات هورمونی
- تأثیر قابل‌توجه آکنه بر کیفیت زندگی و سلامت روان
درمان زودهنگام، به‌خصوص در آکنه‌های شدید، می‌تواند به کاهش خطر ایجاد اسکار دائمی کمک کند.
برای خرید محصولات پوستی سالوویتو به لینک «فروشگاه» مراجعه کنید.
جمع‌بندی
آکنه یک بیماری شایع و مزمن و التهابی واحد پیلوسباسه است که از تعامل چند عامل شامل افزایش تولید سبوم، اختلال در کراتین‌سازی فولیکول، تغییرات میکروبیوم و التهاب ایجاد می‌شود.
اگرچه آکنه بیشتر در دوران نوجوانی دیده می‌شود، اما می‌تواند در بزرگسالی نیز ادامه پیدا کند یا برای نخستین بار ظاهر شود. عوامل هورمونی، ژنتیکی، محیطی و احتمالاً برخی الگوهای غذایی می‌توانند در افراد مستعد بر شدت بیماری اثر بگذارند.
درمان آکنه باید متناسب با شدت و نوع بیماری انتخاب شود و می‌تواند شامل رتینوئیدهای موضعی، بنزوئیل پراکسید، اسید آزلائیک، آنتی‌بیوتیک‌ها، درمان‌های هورمونی و در موارد مناسب ایزوترتینوئین خوراکی باشد.
از طرف دیگر، مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند به مقاومت میکروبی منجر شود؛ بنابراین درمان آکنه باید مبتنی بر شواهد و ترجیحاً تحت نظر پزشک انجام شود.
در نهایت، آکنه فقط یک مشکل زیبایی نیست. پیشگیری از اسکار، کنترل التهاب و توجه به تأثیر بیماری بر کیفیت زندگی و سلامت روان، همگی بخش مهمی از درمان مدرن آکنه هستند.
References
Reynolds, R. V., Yeung, H., Cheng, C. E., Cook-Bolden, F., Desai, S. R., Druby, K. M., Freeman, E. E., Keri, J. E., Stein Gold, L. F., Tan, J. K. L., Tollefson, M. M., Weiss, J. S., Wu, P. A., Zaenglein, A. L., Han, J. M., & Barbieri, J. S. (2024). Guidelines of care for the management of acne vulgaris. Journal of the American Academy of Dermatology, 90(5), 1006.e1–1006.e30
Eichenfield, D. Z., Sprague, J., & Eichenfield, L. F. (2021). Management of acne vulgaris: A review. JAMA, 326(20), 2055–2067
Kurokawa, I., Layton, A. M., & Ogawa, R. (2021). Updated treatment for acne: Targeted therapy based on pathogenesis. Dermatology and Therapy, 11(4), 1129–1139
Meixiong, J., Ricco, C., Vasavda, C., & Ho, B. K. (2022). Diet and acne: A systematic review. JAAD International, 7, 95–112
Zhang, J., Yu, F., Fu, K., Ma, X., Han, Y., Ali, C. C., Zhou, H., Xu, Y., Zhang, T., Kang, S., Xu, Y., Li, Z., Shi, J., Gao, S., Chen, Y., Chen, L., Zhang, J., & Zhu, F. (2022). C. acnes qPCR-based antibiotics resistance assay (ACQUIRE) reveals widespread macrolide resistance in acne patients and can eliminate macrolide misuse in acne treatment. Frontiers in Public Health, 10, 787299
همچنین در سایت می خوانید:
اشتباهات رایج در مراقبت از پوست
چرا استرس اگزما را تشدید می‌کند؟
رایج‌ترین مشکلات پوستی در دوران بارداری