زخم سزارین: پیشگیری از عوارض و مراقبت پس از عمل
سزارین یکی از شایع‌ترین اعمال جراحی در جهان است و اگرچه تکنیک‌های جراحی و مراقبت‌های اطراف عمل طی سال‌های اخیر پیشرفت زیادی داشته‌اند، عوارض محل برش همچنان از مسائل مهم دوره پس از زایمان محسوب می‌شوند. عفونت محل جراحی، بازشدن زخم، سروما، هماتوم و مشکلات ترمیم زخم می‌توانند روند بهبودی را طولانی کنند و در برخی موارد به ارزیابی یا درمان پزشکی نیاز داشته باشند.
شواهد جدید نشان می‌دهد که پیشگیری از عوارض زخم سزارین به یک اقدام منفرد وابسته نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از عوامل پیش از عمل، حین جراحی و پس از آن، از جمله وضعیت مادر، عوامل خطر، تکنیک جراحی، نوع بستن زخم و نحوه مراقبت بالینی، در نتیجه نهایی نقش دارند. همچنین، بسیاری از مداخلاتی که در سال‌های گذشته به‌طور گسترده مورد استفاده قرار گرفته‌اند، در مطالعات جدیدتر نتایج یکسانی نشان نداده‌اند.
بنابراین، هدف این مقاله ارائه تصویری از شواهد علمی موجود است، نه ارائه دستورالعمل برای مراقبت یا درمان در منزل.
عوارض زخم پس از سزارین
میزان عوارض زخم پس از سزارین در مطالعات مختلف یکسان نیست و به عواملی مانند جمعیت مورد مطالعه، تعریف عفونت، مدت پیگیری، وضعیت سلامت مادر، روش جراحی و کیفیت مراقبت بستگی دارد. به همین دلیل، ارائه یک عدد ثابت به‌عنوان میزان جهانی عوارض می‌تواند گمراه‌کننده باشد.
در میان عوارض شناخته‌شده می‌توان به عفونت محل جراحی، تجمع مایع یا سروما، هماتوم و بازشدن زخم اشاره کرد. برخی عوامل مانند چاقی، دیابت، عفونت‌های زمینه‌ای و برخی شرایط مربوط به زایمان می‌توانند با افزایش خطر عوارض همراه باشند.
مطالعات جدید بر این نکته تأکید دارند که پیشگیری از عفونت محل جراحی باید به‌صورت مجموعه‌ای از اقدامات مبتنی بر شواهد انجام شود و نمی‌توان نقش یک پانسمان، ماده ضدعفونی‌کننده یا روش جراحی را به‌تنهایی تعیین‌کننده دانست.
زمان برداشتن پانسمان
یکی از موضوعاتی که در سال‌های اخیر مورد بررسی قرار گرفته، زمان برداشتن پانسمان پس از سزارین است.
یک متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۵، چهار کارآزمایی تصادفی‌شده با مجموع ۲۱۳۰ زن را بررسی کرد و برداشتن زودهنگام پانسمان، عمدتاً در ۲۴ ساعت نخست پس از جراحی، را با برداشتن دیرتر، عمدتاً پس از ۴۸ ساعت، مقایسه کرد.
در این بررسی، میزان عوارض زخم در گروه برداشتن زودهنگام پانسمان 9/17 % و در گروه برداشتن دیرتر 4/19 % بود و تفاوت از نظر آماری معنی‌دار نبود. همچنین رضایت مادران در گروه برداشتن زودهنگام بیشتر گزارش شد.
با این حال، نکته مهم این است که این نتایج عمدتاً مربوط به پانسمان‌های معمول گاز و چسب هستند و نمی‌توان آنها را بدون توجه به نوع پانسمان یا شرایط زخم به تمام موقعیت‌های بالینی تعمیم داد.
بنابراین شواهد موجود نشان می‌دهد که در شرایط بررسی‌شده، باقی ماندن طولانی‌تر پانسمان معمولی لزوماً مزیت بیشتری ایجاد نمی‌کند؛ اما زمان برداشتن یا تعویض پانسمان همچنان باید بر اساس نوع پانسمان، وضعیت زخم و پروتکل تیم درمان تعیین شود.
پانسمان‌های نوین؛ آیا همیشه بهتر هستند؟
در سال‌های اخیر، پانسمان‌های پیشرفته با هدف ایجاد محیط مناسب برای ترمیم زخم مورد توجه قرار گرفته‌اند. با این حال، وجود فناوری جدید به‌تنهایی به معنای برتری بالینی آن نیست.
یک مطالعه مشاهده‌ای در سال ۲۰۲۵، دو نوع پانسمان با محیط مرطوب، Allevyn Gentle Border و Biatain Silicone، را در ۶۸ زن پس از سزارین مقایسه کرد. در متغیرهایی مانند چسبندگی، جذب، وضعیت پوست اطراف زخم، درد و برخی عوارض محل جراحی، تفاوت معنی‌داری میان دو پانسمان مشاهده نشد.
با توجه به حجم نمونه محدود و طراحی مشاهده‌ای این مطالعه، نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که این پانسمان‌ها به‌طور قطعی از عوارض زخم جلوگیری می‌کنند یا نسبت به پانسمان‌های معمول برتری دارند.
همچنین راهنمای به‌روزشده سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۵، استفاده روتین از پانسمان‌های پیشرفته روی زخم‌های جراحی اولیه‌بسته را صرفاً با هدف پیشگیری از عفونت محل جراحی توصیه نمی‌کند و کیفیت شواهد موجود را پایین ارزیابی کرده است.
در نتیجه، انتخاب نوع پانسمان باید بر اساس شرایط بالینی، نوع زخم و نظر تیم درمان انجام شود و نمی‌توان یک نوع پانسمان را برای تمام مادران مناسب دانست.
درمان پیشگیرانه با فشار منفی
درمان زخم با فشار منفی یا NPWT یکی دیگر از روش‌هایی است که به‌خصوص در افراد دارای عوامل خطر بیشتر برای عوارض زخم مورد مطالعه قرار گرفته است.
برخی متاآنالیزها در زنان مبتلا به چاقی، کاهش خطر عفونت محل جراحی را با استفاده پیشگیرانه از NPWT گزارش کرده‌اند. برای مثال، یک متاآنالیز در سال ۲۰۲۲ که ۱۰ کارآزمایی تصادفی‌شده و ۵۵۸۶ زن را بررسی کرد، کاهش خطر عفونت محل جراحی را گزارش کرد. با این حال، همین مطالعه افزایش قابل‌توجه بروز تاول پوستی را نیز نشان داد.
از سوی دیگر، مطالعات و مرورهای دیگر کاهش قطعی مجموع عوارض زخم را تأیید نکرده‌اند. بنابراین شواهد درباره مزیت کلی NPWT هنوز کاملاً یکدست نیست.
این یافته‌ها نشان می‌دهد که NPWT را نمی‌توان یک روش عمومی برای همه مادران پس از سزارین دانست. استفاده از آن، به‌ویژه در افراد دارای عوامل خطر، باید بر اساس ارزیابی بالینی و تصمیم تیم جراحی انجام شود.
نقش بستن بافت زیرپوستی
یکی دیگر از موضوعات مهم در پیشگیری از عوارض زخم، نحوه برخورد با لایه بافت زیرپوستی هنگام جراحی است.
مطالعات قدیمی‌تر، از جمله متاآنالیز سال ۲۰۰۴، نشان داده بودند که در زنانی با ضخامت بیشتر بافت زیرپوستی، بستن این لایه می‌تواند برخی عوارض مانند سروما و بازشدن زخم را کاهش دهد.
با این حال، شواهد جدیدتر تصویر دقیق‌تری ارائه می‌کنند. یک متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۵ که کارآزمایی‌های تصادفی‌شده موجود را بررسی کرده است، نشان داد که بستن بافت زیرپوستی به‌صورت روتین برای همه زنان، لزوماً باعث کاهش معنی‌دار عوارض زخم نمی‌شود.
بنابراین، برخلاف آنچه ممکن است از مطالعات قدیمی‌تر برداشت شود، نمی‌توان یک روش واحد را برای تمام مادران توصیه کرد. تصمیم درباره بستن یا نبستن این لایه به شرایط بیمار، ضخامت بافت، وضعیت جراحی و قضاوت جراح بستگی دارد.
روش بستن پوست
روش بستن پوست نیز در مطالعات مختلف بررسی شده است. برخی مرورهای سیستماتیک و متاآنالیزها نشان داده‌اند که بسته‌شدن پوست با نخ در مقایسه با منگنه پوستی می‌تواند با کاهش برخی عوارض زخم، به‌ویژه بازشدن زخم، همراه باشد.
با این حال، انتخاب روش بستن پوست نیز موضوعی جراحی است و عواملی مانند وضعیت مادر، نوع برش، شرایط بافت و تجربه جراح باید در تصمیم‌گیری لحاظ شوند.
بنابراین، این یافته‌ها نباید به‌عنوان توصیه‌ای برای انتخاب یک روش خاص توسط بیمار تلقی شوند، بلکه بیانگر تفاوت نتایج دو روش در مطالعات بالینی هستند.
چرا یک نسخه واحد برای همه مادران وجود ندارد؟
یکی از مهم‌ترین نتایج مطالعات سال‌های اخیر این است که زخم سزارین را نمی‌توان در تمام مادران به یک شکل مدیریت کرد.
سن، شاخص توده بدنی، دیابت، شرایط بارداری و زایمان، وضعیت پوست و بافت زیرجلدی، تکنیک جراحی، نوع بخیه، نوع پانسمان و بسیاری عوامل دیگر می‌توانند بر روند بهبود تأثیر بگذارند.
به همین دلیل، نتیجه یک مطالعه درباره یک گروه خاص از مادران الزاماً برای تمام زنان پس از سزارین قابل تعمیم نیست.
از سوی دیگر، بسیاری از مطالعات موجود در زمینه پانسمان و مراقبت از زخم، حجم نمونه محدود یا تفاوت‌هایی در روش انجام مطالعه دارند. بنابراین هنگام تفسیر شواهد باید میان «یافته یک مطالعه» و «توصیه قطعی بالینی» تفاوت قائل شد.
چه زمانی ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؟
اگر پس از سزارین علائمی مانند افزایش قرمزی یا تورم اطراف زخم، ترشح غیرطبیعی، بازشدن زخم، درد رو به افزایش، تب یا بدحال شدن عمومی ایجاد شود، ارزیابی توسط پزشک، ماما یا مرکز درمانی اهمیت دارد.
این علائم لزوماً به معنای وجود عفونت یا یک عارضه مشخص نیستند، اما می‌توانند نیازمند بررسی پزشکی باشند.
در چنین شرایطی، تشخیص علت و انتخاب روش درمان باید توسط تیم درمان انجام شود. استفاده خودسرانه از داروها، ضدعفونی‌کننده‌ها، پمادها یا محصولات ترمیم‌کننده روی زخم می‌تواند ارزیابی وضعیت واقعی زخم را دشوار کند یا در برخی شرایط نامناسب باشد.
جمع‌بندی
شواهد علمی جدید نشان می‌دهند که پیشگیری و مدیریت عوارض زخم سزارین به یک اقدام منفرد وابسته نیست. مطالعات سال‌های اخیر نشان داده‌اند که برداشتن زودهنگام پانسمان معمولی، در شرایط بررسی‌شده، افزایش معنی‌داری در عوارض زخم ایجاد نکرده است. در مقابل، درباره پانسمان‌های پیشرفته هنوز شواهد کافی برای برتری یک روش یا استفاده روتین از آنها با هدف پیشگیری از عفونت وجود ندارد.
در مورد درمان پیشگیرانه با فشار منفی نیز برخی مطالعات کاهش عفونت را گزارش کرده‌اند، اما نتایج درباره مجموع عوارض زخم یکسان نیست و احتمال بروز عوارض پوستی باید مورد توجه قرار گیرد.
همچنین شواهد جدید درباره بستن بافت زیرپوستی نشان می‌دهد که این اقدام نباید به‌صورت یکسان برای همه زنان انجام شود و روش بستن پوست نیز باید در چارچوب شرایط جراحی و وضعیت فرد تفسیر شود.
در مجموع، رویکرد علمی امروز بیشتر بر ارزیابی عوامل خطر، انتخاب روش مناسب توسط تیم درمان و تصمیم‌گیری فردمحور تأکید دارد، نه یک دستورالعمل یکسان برای تمام مادران.
این مقاله با هدف آشنایی با شواهد علمی موجود تهیه شده است و جایگزین ارزیابی پزشک یا ماما نیست. در صورت وجود هرگونه نگرانی درباره زخم سزارین، ارزیابی توسط تیم درمان باید بر هرگونه خوددرمانی یا دستکاری زخم در منزل مقدم باشد.
برای خرید کرم های حاوی زینک اکساید، کالاندولا و اوره برند سالوویتو روی لینک «فروشگاه» کلیک کنید.
سولات پرتکرار
۱. بعد از سزارین، زخم چه مدت طول می‌کشد تا خوب شود؟
زخم سزارین از نظر ظاهری ممکن است طی چند هفته بهبود پیدا کند، اما ترمیم بافت در عمق پوست و بافت‌های زیرین مدت بیشتری ادامه دارد. سرعت ترمیم در افراد مختلف یکسان نیست و عواملی مانند وضعیت عمومی بدن، دیابت، اضافه‌وزن، عفونت و شرایط جراحی می‌توانند بر آن اثر بگذارند. نکته مهم این است که بهبود ظاهری زخم لزوماً به معنای کامل شدن فرایند ترمیم بافت نیست. بنابراین ارزیابی زخم باید بر اساس وضعیت بالینی فرد انجام شود، نه صرفاً ظاهر اسکار.
۲. از کجا بفهمیم زخم سزارین عفونت کرده است؟
عفونت محل جراحی ممکن است با علائمی مانند افزایش قرمزی یا تورم اطراف زخم، درد رو به افزایش، ترشح غیرطبیعی، باز شدن زخم، تب یا بدحال شدن عمومی همراه باشد. البته وجود یکی از این علائم به‌تنهایی الزاماً به معنای عفونت نیست و تشخیص نیازمند ارزیابی پزشکی است. عفونت محل جراحی یکی از عوارض شناخته‌شده پس از اعمال جراحی است و پیشگیری از آن به مجموعه‌ای از اقدامات قبل، حین و بعد از عمل وابسته است؛ نه به استفاده از یک محصول یا ماده موضعی خاص.
بنابراین در صورت ایجاد تغییرات غیرطبیعی در زخم، تشخیص علت باید توسط پزشک یا ماما انجام شود و استفاده خودسرانه از آنتی‌بیوتیک، ضدعفونی‌کننده یا کرم روی زخم توصیه نمی‌شود.
۳. پانسمان زخم سزارین چه زمانی باید برداشته شود؟
زمان برداشتن پانسمان به نوع پانسمان، وضعیت زخم و پروتکل مرکز درمانی بستگی دارد. یک متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۵ که چهار کارآزمایی تصادفی‌شده و ۲۱۳۰ زن را بررسی کرد، نشان داد که در مطالعات انجام‌شده با پانسمان‌های معمول گاز و چسب، برداشتن پانسمان در ۲۴ ساعت نخست در مقایسه با برداشتن دیرتر، افزایش معنی‌داری در عوارض زخم ایجاد نکرد. بنابراین باقی ماندن طولانی‌تر پانسمان معمولی لزوماً به معنای ترمیم بهتر نیست. با این حال، این نتیجه را نمی‌توان به تمام انواع پانسمان‌ها یا تمام شرایط زخم تعمیم داد و زمان برداشتن یا تعویض پانسمان باید توسط تیم درمان تعیین شود.
۴. آیا پانسمان‌های پیشرفته برای زخم سزارین بهتر از پانسمان معمولی هستند؟
لزوم استفاده از پانسمان‌های پیشرفته برای همه مادران پس از سزارین از نظر علمی ثابت نشده است. مطالعات مختلفی پانسمان‌های فومی، سیلیکونی، هیدروکلوئیدی و سایر پانسمان‌های پیشرفته را بررسی کرده‌اند، اما نتایج همیشه یکسان نیست. راهنمای سازمان جهانی بهداشت نیز بر اساس شواهد موجود، استفاده روتین از پانسمان‌های پیشرفته روی زخم‌های جراحی بسته را صرفاً با هدف پیشگیری از عفونت محل جراحی توصیه نمی‌کند و کیفیت شواهد را پایین ارزیابی کرده است. بنابراین «پانسمان جدیدتر» الزاماً به معنای «پانسمان مؤثرتر» نیست و انتخاب پانسمان باید متناسب با شرایط زخم و نظر تیم درمان انجام شود.
۵. آیا جای زخم سزارین همیشه باقی می‌ماند؟
جای برش سزارین معمولاً به‌مرور تغییر می‌کند و در بسیاری از افراد با گذشت زمان صاف‌تر و کم‌رنگ‌تر می‌شود؛ اما میزان باقی ماندن اسکار در افراد مختلف متفاوت است. نوع پوست، ویژگی‌های فردی ترمیم زخم، محل و جهت برش، عوارض احتمالی مانند عفونت یا بازشدن زخم و عوامل ژنتیکی می‌توانند بر شکل نهایی اسکار اثر بگذارند. نکته مهم این است که ظاهر اسکار در هفته‌ها یا ماه‌های نخست، تصویر نهایی آن نیست و ارزیابی نتیجه نهایی ترمیم به زمان نیاز دارد. همچنین هرگونه اقدام برای درمان یا تغییر اسکار، به‌خصوص در صورت وجود برجستگی، درد، التهاب یا تغییر غیرطبیعی، بهتر است پس از ارزیابی متخصص انجام شود.
References
Cenac, L. A., Guerra, S., Huckaby, A., Saccone, G., & Berghella, V. (2025). Early wound dressing (soft gauze/tape dressing) removal after cesarean delivery: A meta-analysis of randomized trials. American Journal of Obstetrics & Gynecology MFM, 7(9), 101739. https://doi.org/10.1016/j.ajogmf.2025.101739
Bonanni, G., Nguyen, V., Francescutti, M., Shamshirsaz, A. A., & Berghella, V. (2025). Subcutaneous tissue closure and postoperative wound complications in cesarean delivery: A systematic review and meta-analysis. American Journal of Obstetrics & Gynecology MFM, 7(9), 101724. https://doi.org/10.1016/j.ajogmf.2025.101724
Islam, N., Thalib, L., Mahmood, S., Varol, S. A., Adel, I., Aqel, A., Atashbari, F., & Cinar, O. (2025). Regional variations in incidence of surgical site infection and associated risk factors in women undergoing cesarean section: A systematic review and meta-analysis. Intensive and Critical Care Nursing, 89, 103951. https://doi.org/10.1016/j.iccn.2025.103951
Aho Glele, L. S., Simon, E., Bouit, C., Serrand, M., Filipuzzi, L., Sagot, P., Astruc, K., & Kadhel, P. (2024). Which antiseptic to use for a caesarean section? A systematic review and network meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Hospital Infection, 148, 119–128. https://doi.org/10.1016/j.jhin.2024.03.021
Guo, C., et al. (2022). Prophylactic negative pressure wound therapy on surgical site infection in obese women after cesarean section: A systematic review and meta-analysis. International Journal of Gynecology & Obstetrics, 158(3), 502–511. https://doi.org/10.1002/ijgo.14058
World Health Organization. (2025). Global guidelines for the prevention of surgical site infection (2nd ed.). World Health Organization